okuma günlüðü

Her toplumun bilinçaltýnda az çok bir yabancý düþmanlýðý mevcuttur. Xenophobia, ister örtük, ister belirgin bir biçimde olsun, gizil olarak gün yüzüne çýkmayý bekler. Bir yandan da toplumda milliyetçiliði diri tutmak için benzersiz olanaklar saðlar iktidara. Öyle ya, ‘düþman kapýda’ sendromu, kitleleri muhalefetten, eleþtirel bakýþtan uzaklaþtýrmaktan baþka neye yarar?

Ýran’daki genel seçimlerin ardýndan yapýlan sokak gösterileri, ülkenin merkezi gücünü kontrol eden ‘velayet-i fakih’ otokrasinin gözünde ‘yabancý güçlerin kýþkýrtmalarý’ olarak, deyim yerindeyse, gayri-meþru ilan edilmek isteniyor. Gerek Ahmedinejad, gerekse dini lider konumundaki Hamaney, böyle bir propagandaya sarýlmýþ durumdalar.

Devrimci ve dinamik bir yapý olarak baþa gelen mollalar, kýsa zamanda, 30 yýl gibi bir sürede, pörsümüþ hale geldiler. Aslýnda birçok devrimci hareketin kaderi olan, çaptan düþme, zamanýn ruhunu es geçme hastalýðýna onlar da kapýldýlar. Anthony Quin ve Marlon Brando’nun baþrollerinde olduðu Via Zapata filmini hatýrlayýn.

Ýran toplumunun tarihinde Xenophobia semptomunu oluþturan örnekler var mý diye, araþtýrýnca, týpký Osmanlý’nýn yaþadýðý serüvene benzer olaylar buluyoruz. Ervand Abrahamian’ýn Türkçe’ye yeni çevrilen Modern Ýran Tarihi’nden uzunca bir alnýtý yapalým:

“ Batý nüfuzu yüzyýlýn (19. Yüzyýl) ilk yýllarýnda baþladý. Önce Rus, arkasýndan da Britanya ordusu karþýsýnda yaþanan askeri yenilgilerle birlikte kendini gösterdi. Modern silahlarla donatýlmýþ Ruslar, Orta Asya ve Kafkaslarý silip süpürerek kýsa süren iki savaþta Kaçarlarý yenip onlarý küçük düþürücü Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) anlaþmalarýný imzaya zorladýlar. Benzer þekilde, 18 yüzyýldan beri Basra Körfezi’nde varlýk gösteren Britanyalýlar, Herat’tan vazgeçmeleri konusunda Kaçarlara baský yapmaya baþladýlar ve onlara en az öncekiler kadar aþaðýlayýcý Paris Antlaþmasý’ný (1857) dayattýlar. Ýranlýlarýn gözünde bu iki devlet artýk onlarýn ‘kuzey’ ve ‘güney’ komþularýydý. Antlaþmalarýn çok önemli sonuçlarý oldu. Günümüze dek hemen hemen hiç bozulmadan devam eden sýnýrlarý belirlediler. Ülkeyi bir tampon bölge, bazen de iki devlet arasýnda oynana ‘Büyük Oyun’un karþýlaþma alanýna çevirdiler. Bu iki devletin temsilcileri Ýran politikasýnda kilit roller üstlenmiþlerdi, o kadar ki yalnýzca bakanlarýn seçilmesine ve deðiþtirilmesine deðil, yüzyýl boyunca monarþinin dengelenmesine ve vesayet sýrasýnýn belirlenmesine de el atmýþlardý. Bu durum Ýran’ýn  iplerinin yabancý ellerde olduðu, olaylarýn akýþýnýn  yabancý tezgahlarda belirlendiði ve her ulusal bunalýmýn arkasýnda yabancý güçlerin yer aldýðý anlayýþýný getirdi ki, izleyen yüzyýlda bu görüþ daha da öne çýkacaktý. Pek çok kiþinin dikkat çektiði üzere, Ýran’ý þekillendiren ‘paranoyak siyaset tarzýnýn’ kökleri 19. Yüzyýla uzanýyordu.”

Þu bir gerçek ki,  Xenophobia (Babylon sözlüðünde, ‘fear of strangers ‘ biçiminde, yani yabancýlardan duyulan korku’ olarak anlamlandýrýlmýþtýr) üzerinden kurulan milliyetçilik, Murat Belge’nin de altýný çizdiði gibi ‘patolojik bir mahiyet’ arz eder. Ülkedeki meþru deðiþim taleplerini bile geçersiz kýlmaya yönelik büyük bir engel haline gelir. Ýran’da olan biten bundan ibarettir.

                                                                       Vecdi DEMÝR·

Bir politika yöntemi olarak ‘idare-i maslahatçýlýk’ý en basit deyimle, geçiþtirmecilik olarak tanýmlayabiliriz. Söz konusu politik yöntem, sorunlar karþýsýnda standart olmayan, özellikle günü kurtarma ve yarýný ýrgalamama þeklinde yürür.  Bir  sistem deðildir. Zira her sistemin belirgin özellikleri vardýr. Hangi durumda nasýl sonuçlar üreteceði bellidir. Oysa, idare-i maslahatçýlýk sürprizlerle yol alýr.

Þimdi bir karakter tahlili yapalým: Bir idare-i maslahatçýnýn tipik özellikleri nelerdir? Hangi kiþilik özelliklerine sahiptir?

Bire kere, haddinden fazla iyimserdir. En azýlý katillerin bile ‘ýslah’ olacaðýna inanýp onlarý masum toplumun arasýna salmaktan imtina etmez. Oysa kendisi ‘ýslah olmaz’ bir kördür. Zira sonradan, toplu suçlara, toplu cinayetlere doðrudan sebebiyet vermiþ olur.

Ýkincisi, ilkesizdir ve ‘benden sonra tufan olsun’ felsefesini (belki de felsefesizlik) benimsemiþtir. Her devrin adamý olup rahatlýkla iktidar yalakasý sýfatýný edinir. Herkesi idare etmeye çalýþýr. Yumuþak baþlý olup ‘saf’ tutmaz. ‘Yarýn’ diye bir zaman algýsýna sahip deðildir. Her edim ve olgunun ‘an’da teþekkül ettiðine inanýr. Gelecek için öngörüleri yoktur. Gelecek için deyim yerindeyse, herhangi bir tohum ekmez.

Onun için her insan birdir. Ýyilik ve kötülük ‘göreceli’ gerçeklerdir. Nesnel bir durum asla yoktur. En katý doðrularý bile yozlaþtýrmaktan ve kafalarý bulandýrmaktan geri durmaz.

Ýnsan iliþkileri menfaat üzerine dayanýr. Gördüðü herkesi, acaba nasýl yararlanabilirim, nasýl çarkýma dahil edebilirim, nasýl sömürebilirim diye düþünmekten kendini alamaz. Zira düþünce biçimi böyle meydana gelmiþtir.

Ýdarei- maslahatçý tipler ‘çöküþ’ dönemlerinin aranan insan tipidir. O yüzden Osmanlý’nýn son demlerinin politikasý için ‘iadere-i maslahat’ devri adlandýrmasý yapýlmýþtýr. Þaþkýnlýktan ne yapacaðýný bilmeyen, önüne gelen herkesi kucaklayan, mevcut mülkü, kural tanýmadan düvel-i muazzamanýn her çeþidine peþkeþ etmekten çekinmeyen bir politikacý tipi…

Türk Yönetimi ve Ýdare-i Maslahatçýlýk Siyeseti[1] adlý makalesinde Lynton K. Caldwell,  geleneksel bürokrasimizdeki yapýsal özellikleri analatýrken þu satýrlarý karalar:

‘Alýþýlagelen büro usulleriyle verimli bir iþletmenin gerekleri arasýndaki ayrýlýklar, kamu kuruluþlarýný gezen hiç kimsenin gözünden kaçmaz. Sayýsýz gereksiz çalýþan vardýr : kapý açanlar, çay yapanlar, haberciler... Baþ yöneticinin bir yere giriþine bakýnca,onun statüsü ve otoritesi ortaya çýkar. Devlet tekellerindeki yönetimi anlatan W. O. Wegenstein ve G. W. Käser'in gözlemlerine gö-re, “... orta kademelerde yapýcý bir iþ çýkarmak için hiç ilgi ve sorumluluk yoktur. Bir müdür yardýmcýsý büroya girince çalýþanlar genellikle okuduklarý kitaplarý ya da gazetelerini býrakmazlar. Ýlk kademe amirlerinin, bölümlerindeki çalýþma disipliniyle ilgilenmedikleri anlaþýlmaktadýr, bir bakýma haklýdýrlar bunda çünkü... gerekli otoriteleri yoktur”’

Öte yandan, büro þefleri de genellikle lakaytlýklarýyla temayüz ederler. Hizmetli ve çaycýlarla ahbaplýk ederler. Onlarla kahvehanelerde okey ve tavla oynarlar ev hatta samimi þakalarda bile bulunurlar.

Ýader-i Maslahatçýlýk tarihinde Nazi Dönemi Ýngiliz baþbakanlarýndan Neville Chamberlain bulunmaz bir örnektir. Hitleri bile sevmiþ ve onun küçük ölçekli devletleri iþgal etmesine ses çýkarmamýþ (hatta teþvik etmiþtir. Örnek: Çek’leri Ýþgali). Ýngiliz tarihçeri tarafýndan þiddetle eleþtirilen Chamberlain Hitlerin her dediðine evet demiþtir. Ve koskoca Ýngiltere’yi Almanlarýn yayýlmacý siyasetine oyuncak etmiþtir. Peki koltuðunu korumuþ mudur?

Ne gezer! Kýssadan Hisse.